1- ارزش‎گذاری برای انسان

در چشم امام رضا علیه السلام همه افراد، از نظر انسانی مقام و ارزش داشتند و به آنان حرمت می‎گذاشت و برابری انسان‎ها را در حقوق ملاحظه می‎كرد،

رعایت حقوق بشر، در رفتار امام رضا علیه السلام در حد اعلای آن بود. ذكر نمونه‎هایی از این گونه برخوردها مفید است:

- راوی: یاسر، خادم امام رضا علیه السلام است: (6)

امام رضا علیه السلام به ما فرمود:

«اگر من بالای سر شما ایستادم و شما در حال غذا خوردن بودید، بلند نشوید، تا این كه از غذا خوردن فارغ شوید. گاهی حضرت، یكی از ما را (برای انجام كاری) صدا می‎كرد. وقتی گفته می‎شد: مشغول غذا خوردن است، می‎فرمود: بگذارید تا غذایش را بخورد، بعد...»(7)

ملاحظه:آنان كه خادم، سرایدار، محافظ، دربان، دفتردار، منشی، شاگرد، وردست، همسر و ... دارند، در نحوه برخورد با این افراد، باید برای آنان هم «حق» قائل شوند و بدون رعایت حال آنان، از آنان كار نكشند و دنبال كارها نفرستند، و توجه داشته باشند كه گرچه آنان، از جان و دل، خدمتگزاری می‎كنند و حتی گاهی آسایش و سلامت و جان خویش را در راه دیگران به خطر می‎اندازند، اما ارزش انسانی دارند و احساسات بشری آنان و حقوقشان باید ملاحظه و رعایت گردد، و چنین فكر نشود كه آنان خلق شده و استخدام شده‎اند تا برای اینان كار كنند. نباید ضرورت‎های اجتماعی را ملاك و مبنای تغییر ناپذیر و پذیرفته شده قرار دارد.

- راوی: مردی از اهل بلخ

«همراه امام رضا علیه السلام در سفرش به خراسان بودم. روزی سفره غذایی طلبید و همه خدمتكاران و غلامان را (از سیاهان و دیگران) سر سفره جمع كرد.

گفتم: جانم به فدایت، كاش برای اینان سفره‎ای جدا قرار می‎دادی!

فرمود: دست بردار! (مَه) خدا یكی است، پدر و مادر همه یكی است، پاداش هم (در قیامت) به اعمال است.»(8)

- راوی: یاسر، خادم حضرت

«امام رضا علیه السلام هر گاه تنها می‎شد (فارغ از كارهای رسمی و تشریفات) تمام دور و بری‎های خود را از كوچك و بزرگ پیرامون خود جمع می‎كرد، با آنان حرف می‎زد، با آنان انس می‎گرفت، آنان هم با وی مأنوس می‎شدند. و هرگاه بر سفره می‎نشست، همه‎ كوچك و بزرگ‎ها را صدا می‎كرد، حتی كارپرداز (سائس) و حجام را، و همه را بر سفره‎ خویش می‎نشانید...»(9)

ملاحظه: نشست و برخاست با مستضعفان و غلامان، عملاً درس برابری انسان‎ها را دادن است، و این كه خود را از مردم جدا نمی‎كرد، تافته جدا بافته نمی‎دانست و زندگی و اخلاق مردمی داشت، الهام از سیره رسول خدا بود كه چنین می‎كرد.

در چشم امام رضا علیه السلام همه افراد، از نظر انسانی مقام و ارزش داشتند و به آنان حرمت می‎گذاشت و برابری انسان‎ها را در حقوق ملاحظه می‎كرد، از تحقیر انسان‎ها و پست شمردن آنان و توهین و استهزا، سخت جلوگیری می‎كرد و شكل و شمایل و رنگ و ثروت و ... ملاك نبود، بلكه «انسان» در نظر او محترم و عزیز بود. حتی غلامان و سیاهان هم مورد عنایت و توجه او بودند و با آنان هم به عنوان یك انسان رفتار می‎كرد.

- حضرت رضا علیه السلام وارد حمام شد.

یكی از افراد (كه او را نمی‎شناخت) به وی گفت: مرا كیسه بكش. حضرت شروع كرد به كیسه كشیدن او.

امام رضا علیه السلام را به آن مرد معرفی كردند. ناراحت شده شروع به عذرخواهی كرد، ولی امام رضا علیه السلام همچنان او را كیسه می‎كشید و او را دلداری می‎داد. (یطیب قلبه)(10)

- مهمانی كه به خانه حضرت رضا علیه السلام آمد.

شب بود. حضرت با او به گفت و گو نشسته بود كه چراغ، خراب شد. آن مرد، دست دراز كرد آن را درست كند، حضرت جلوگیری كرد و خودش اقدام به اصلاح چراغ نمود. سپس فرمود: ما قومی هستیم كه از مهمان خود كار نمی‎كشیم.(11)

- راوی: محمد بن عبیدالله قمی

«نزد حضرت رضا علیه السلام بودم و بسیار تشنه بودم. نخواستم از حضرت آب بطلبم.

خود آن حضرت آبی طلبید و از آن چشید و به من داد و فرمود: ای محمد! بنوش، كه آب خنكی است. من هم نوشیدم.»(12)

ملاحظه:حدیث یاد شده، هم به فكر مهمان بودن و رفع حاجت او را می‎رساند، و هم تواضع وی را، كه تا این حد در پذیرایی از مهمان اهتمام می‎ورزد.

- راوی: یسع بن حمزه

در مجلس امام رضا علیه السلام بودم و با وی صحبت می‎كردم و جمع بسیاری گرد آمده بودند و از حلال و حرام، از او می‎پرسیدند.

مرد بلند قد و گندمگونی آمد و سلام داد و خود را از دوستان آن حضرت و پدرانش معرفی كرد و اظهار نمود كه در بازگشت از حج، نفقه و پولش را گم كرده است و درخواست كمك كرد تا به شهرش برسد و آن مقدار را از طرف حضرت صدقه دهد.

حضرت فرمود تا بنشیند. اكثر مردم رفتند و من و دو نفر دیگر مانده بودیم و آن مرد.

حضرت رخصت خواست و به اندرون رفت و پس از زمانی آمد و در را پیش كرد و دستش را از بالای در بیرون آورد و فرمود: آن خراسانی كجاست؟

گفت: من هستم، اینجا.

امام رضا علیه السلام فرمود: این دویست دینار را بگیر و خرج كن و از آن تبرك بجوی و از طرف من هم صدقه نده. بیرون برو كه همدیگر را نبینیم.

وقتی بیرون رفت، سلیمان (یكی از حاضران) پرسید: فدایت شوم، بخشش تو فراوان بود، پس چرا صورت از او پوشاندی؟

فرمود: از ترس این كه مبادا خفت و خواری سؤال را در چهره‎اش ببینم، به خاطر این ادای حاجت او. آیا حدیث پیامبر را نشنیده‎ای كه: آن كه نیكی خود را بپوشاند، برابر با هفتاد حج است و آن كس كه سیئه را، افشا كند، خوار می‎شود، و آن كه سیئه را بپوشاند آمرزیده است؟! آیا نشنیده‎ای قول آن را كه گفته است:

متی آتِه یوماً لِاَطلُبَ حاجتی رَجَعتُ الی أهلی و وجهی بِمائه(13)