نشانه خردورزان در نگاه امام رضا(ع)

بسیارند کسانی که ادّعای خردورزی می کنند و گاه خود را برترین خرد ورز معرّفی می نمایند، امّا این گونه نیست که هر مدّعی خردی، خردورز باشد، چه بسیار کسانی هستند که به جای عقل از شیطنت و حیله گری برخوردارند، و همچون عمروعاص برای هر کاری حیله ای، و برای هر حق باطلی و برای هر راست، دروغی پیش ساخته دارند، این ها هرگز از نظر دینی خردمند و عاقل به حساب نمی آیند. برای تشخیص این امر حضرت ثامن الحجج(ع) نشانه خردمندان واقعی را به جامعه معرّفی می كند، آنجا که فرمود:

  «لا یتمّ عقل امرءٍ مسلمٍ حتّی تکون فیه عشر خصالٍ الخیر منه مأمول و الشّرّ منه مأمونٌ یستکثر قلیل الخیر من غیره، و یستقلّ کثیر الخیر من نفسه، لایسأم من طلب الحوائج الیه، و لا یملّ من طلب العلم طول دهره، الفقر فی اللّه احبّ الیه من الغنی، والذّلّ فی اللّه احبّ الیه من العزّ فی عدوّه، و الخمول اشهی الیه من الشّهرة، ثمّ قال العاشرة و ما العاشرة، قیل له: ماهی؟ قال(ع): لایری احداً الّا قال هو خیرٌ منّی واتقی؛(در سايه سار رضوان،شفيعي مطهر.) 

 خرد مرد مسلمان کامل نمی شود مگر آن که ده ویژگی در او باشد:

1ـ به نیکی او امید رود (و دست خیر او در جامعه مورد امید نیازمندان باشد).

2ـ از بدی او آسودگی باشند (و کسی از شرّ او بر خود بیم نداشته باشد).

3ـ و نیکی اندک دیگری را بسیار شمارد.

4ـ و نیکی بسیار خویش را ناچیز بداند.

5 ـ و از نیازخواهی (دیگران) نزد او دلگیر و خسته نشود.

6ـ و از علم جویی در طول عمرش دلخسته نگردد.

7 ـ و تهدیستی در راه خدا را بیشتر از توانگری دوست بدارد.

8 ـ و خواری (ظاهری) در راه خدا را از بزرگمندی درنزد دشمن خدا خوش تر دارد.

9ـ و گمنامی برای او رغبت انگیزتر از بلند آوازگی (و شهرت) باشد.

10 ـ سپس حضرت فرمود: دهمی و چه (دانی) دهمی (چیست)؟ عرض شد به حضرت: دهمی چیست؟ فرمود: کسی را نبیند مگر آن که گوید: او از من بهتر و پارساتر است.

در ادامه آن حضرت فرمود:

«اِنَّما النّاسُ رَجُلان: رَجَلٌ خَیرٌ مِنه وَاَتقی تَواضَعَ لَهُ لِیَلحَقَ بِهِ، فَاِذا فَعَلَ ذلِکَ فَقَد عَلا مجدُهُ وَ طابَ خَیرُهُ وَ حَسُنَ ذِکرُهُ وَ سادَ اَهلَ زَمانِهِ؛(همان) 

 به راستی مردم دو دسته اند: بهتر و پارساتر از او و بدتر و پايین تر، پس (خردمند) هرگاه مردی بدتر از خود را ملاقات کند ،می گوید: شاید نیکی و خوبی او در درون و باطن اوست که این به سود اوست، ولی نیکی من آشکار است و (شاید) این به زیان من است. و هرگاه بهتر و پارساتر از خویش را ببیند، در برابرش فروتنی کند تا همپای او گردد، پس چنانچه این گونه کند، بی گمان بزرگمندی اش فراز گیرد و نیکی اش پاکیزه شود و یاد او نیک گردد و سرور مردم دوران خویش باشد.

به حقیقت اگر به آنچه در روایت فوق به عنوان اوصاف خردمندان و خردورزان اشاره شده عمل شود، بسیاری از امور جامعه امروز ما اصلاح خواهد شد.

یکی از مشکلات جامعه امروز ما ندیده گرفتن خدمات و تلاش های جناح مخالف است. هر گروهی برای بیرون کردن رقیب ازمیدان، بیش از آن که نقاط مثبت خویش را بیان دارد، تلاش در بزرگ جلوه دادن نقاط منفی مخالف دارد، بدون آن که نقاط مثبت و کارهای انجام شده گروه مخالف را بیان کند، اگر طرفین به اوصاف خردمندان پایبند بودند، در کنار انتقاد و بیان ضعف، کارهای خیر و مثبت رقیب را نیز بیان می کردند، و در جامعه بخوبی جلوه می دادند، چنان که امام هشتم(ع) فرمود:

مشکل دیگر احساس خستگی مسئولان و مراجع ذی ربط و افراد متشخص در مقابل مراجعات و اظهار حاجات مردم است و حال آن که خردمندان بنابه گفته امام هشتم (ع) هرگز در مقابل حاجت های مردم و گره گشايی از کار آنان اظهار عجز و ملامت و خستگی نمی کنند.

مشکل سوّم در جامعه، شهرت طلبی است، نمونه بارز آن را در ایام انتخابات می بینیم خیلی از نامزدها یقین دارند که در انتخابات کشوری یا استانی برنده نمی شوند، با این حال خرج های کلان و اسراف های بی شماری را مرتکب می شوند، آن هم در اوضاعی که خیلی از جوان های ما بر اثر نداشتن توان مالی از امر ازدواج عاجزند، و خیلی از خانواده های فقیر در نان شب شان درمانده، و...آن همه خرج ها و تلاش ها جز به هدف شهرت خواهی انجام نمی پذیرد. و حال آن که حضرت ثامن الحجج فرمود:

انسان خردمند و خردپیشه از شهرت طلبی گریزان است، مگر آنجایي که در مسیر انجام وظائف الهی باشد. (حسيني،سيد جواد)