ادب مرد و دولت او

هادی خانیکی

تشییع سنگین و حزین دکتر حسن حبیبی از بنیاد ایران‌شناسی رویه دیگری از زندگی او بود؛ زمینه‌ای برای بازخوانی سطوح و سطوری از تاریخ انقلاب. همه آن‌ها که آمده بودند در جایی از سه ساحت زندگی او که به تعبیر خودش «جامعه، فرهنگ و سیاست» بود، ایامی را با او به سر کرده بودند. خواندن دکتر حبیبی در هر یک از این سه ساحت گفته‌ها و نا‌گفته‌های فراوان دارد. دکتر حبیبی کم‌تر خاطره گفت و از آن کم‌تر خاطرات نوشت، به رغم آن‌که گفتنی‌ها و شنیدنی‌های بسیار داشت. نسل فرهنگی و سیاسی ایران بیش‌تر او را در نخستین سال‌های دهه ۵۰ با ترجمه کتاب «دیالکتیک یا سیر جدالی در جامعه‌شناسی» گورویچ و «افضل‌الجهاد» عمار اوزگان شناخت.

اولی زمینه‌ای بود برای اندیشیدن درباره مسائل معرفتی روز در داخل و دومی ‌برانگیزاننده‌ای برای مبارزه سیاسی در خارج از کشور. البته نسل‌های پیش از این نیز به تعبیر خود او حسب حال یک دانشجوی کهنسال را در مبارزه‌های سیاسی ِ دهه‌های ۳۰ و ۴۰ دانشگاه تهران از یاد نبرده‌اند. حبیبی «حقوق‌دان- سیاست‌ورز» که از آستانه انقلاب با تدوین «نخستین پیش‌نویس قانون اساسی» و عضویت در شورای انقلاب شهرتی بیشتر یافت، سطح دیگری از حیات اجتماعی و سیاسی کسی است که از عرصه دانش و فرهنگ نیز غایب نشده است. پس از این حبیبی «سیاست‌مدار و دانشمند» را در صحنه‌های گوناگون اجرایی کشور می‌توان حاضر دید. حیات اجرایی او در سه قوه و حضور موثرش در همه دولت‌های پس از انقلاب- منهای دولت‌های نهم و دهم- داشته‌ها و دشواری‌های زندگی توامانِ «دانش‌ورانه و سیاست‌مدارانه» را در گذار‌های گوناگون این ایام نشان می‌دهد. دکتر حبیبی در جایگاه‌های حقوقی که داشت به حقوق اساسی مردم پایبند ماند و در هر جایگاه اجرایی که نشست حرمت و حق اصحاب اندیشه و علم را از یاد نبرد.

«دکتر حبیبی سیاست‌مدار و دانشمند» از این پس بیش‌تر چهره‌ای «دولت‌مرد» دارد اما با کارنامه درخشانی از اخلاق دولت‌مردی، یعنی فروتنی، ادب، مدارا و دوری از دروغ و ریا. او همواره اصرار داشت که دروغ نگوید حتی در آن‌جا که هر راستی را نمی‌توانست بگوید. از زندگی آمیخته به قدرت و ثروت و منزلت پیوسته فاصله می‌گرفت ولی در نزدیکی با نخبگان و فرودستان همیشه در کار کاهش فاصله‌ها بود.

زیستن در دنیای تو در توی سیاست، فرهنگ و دانش سخت است و جانکاه مگر آن‌که لطف خداوند سینه‌ها را گشاده‌تر کند و دیده‌ها را باز‌تر. به گمانم دکتر حبیبی توانست از این لطف خداوند به مدد سرمایه بزرگی که از ایمان و ادب داشت، برخوردار شود. درباره اندیشه و کار او می‌توان از زوایای گوناگون نوشت اما از این «ادب» او به آسانی نمی‌شود گذشت. شاید مناسب باشد که در سوگ او هم از زبان شیرین و قلم دلنشین دوست دیرین‌اش «گل‌آقا» در این‌باره برای او مرثیه‌ای بسازیم آن‌جا که کاریکاتور دکتر حبیبی به این سرمشق او مزین است که «ادبِ مرد به زِ دولت اوست» و چه کسی است که مشق‌های نا‌نوشته این ایام را باز نخوانده باشد که «ادبِ مرد به زِ دولت اوست».

منبع: روزنامه بهار

سیدمحمد خاتمی: باید از زاویه فرهنگ به دنیای سیاست نگاه کرد

رییس‌جمهور سابق کشورمان، درباره ویژگی‌های شخصیتی مرحوم حسن حبیبی اظهار کرد: شاید مهم‌ترین نکته در مورد آقای حبیبی این است که ایشان از زاویه فرهنگ به دنیای سیاست نگاه می‌کرد.

سیدمحمد خاتمی در حاشیه مراسم تشییع پیکر مرحوم حسن حبیبی در جمع خبرنگاران با بیان این که “این نوع نگاه به سیاست، چیزی است که امروز ما در جامعه به آن نیاز داریم”، ابراز عقیده کرد: در جامعه‌ای که همه چیز سیاسی شده و سیاست نیز در خدمت قدرت است، حاصل جز خشونت نخواهد بود و البته در تمام دنیا این گونه است.

به گزارش ایسنا، وی افزود: دکتر حسن حبیبی از اصحاب دانش،‌ متدین و خوش‌فکر بود و در عین حال احساس مسئولیت داشت و از این زاویه به مسائل نگاه می‌کرد. ایشان انسانی بسیار متواضع بودند و هرگز ما احساس نکردیم برای شغل و منصبی تلاش کنند؛ حتی بسیار از مواقع پایین‌تر از شخصیت خود برخی از مسئولیت‌ها را می‌پذیرفتند.

خاتمی خاطرنشان کرد: دکتر حبیبی اولین کسی بود که با چهره صمیمی و در عین حال قاطع، مبتنی بر ارزش‌ها و بر محور منافع مردم تصویری از جمهوری اسلامی ترسیم می‌کرد. من امروز را روز سختی برای اصحاب فرهنگ، دانش و دلبستگان به انقلاب می‌دانم و امیدوارم خدا فقدان ایشان را جبران کند.

وی که چند لحظه‌ای با وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی گفت‌وگو داشت، پس از جدا شدن از وی در پاسخ به پرسش‌های خبرنگاران، درباره برخی خبرنگاران بازداشت شده در روزهای اخیر گفت: من به آقای حسینی – وزیر ارشاد – گفتم و ایشان هم گفتند پیگیری می‌کنند. خاتمی در پاسخ به این که “آیا شرایط سیاسی رو به بهبود خواهد بود یا نه؟” گفت: امروز که هوا خوب است.