مونس الاحرار فی دقایق الاشعار

منبع مورد وثوق صادق هدایت در تشخیص رباعیات اصیل خیام و منبعی که جدید و تازه کشف شده بوده کتابی است به نام «مونس الاحرار فی دقایق الاشعار»

از محمدبن بدرالدین عمر جاجرمی که در شیراز می زیسته و حدود سال730 بوده است این تاریخ مصادف کودکی حافظ شیرازی است.

خواجه بدرالدین عمر جاجرمی از شعرای زمان خود و از دوستان سعدی شیرازی بوده است و از دوستان و هم ولایتی های وزیر بزرگ مغولان خواجه شمس الدین محمد صاحب دیوان جوینی بوده است. بیشتر قصاید مدحی سعدی در ستایش این وزیر بزرگ خواجه شمس الدین محمد صاحب دیوان جوینی است.

پسر بدرالدین عمر جاجرمی به نام محمد بن بدر در اوایل قرن هشتم حدود دویست سال بعد فوت خیام کتابی تنظیم می کند مشتمل بر گزیده ای از مهم ترین ابیات شعرای پارسی از نخستین شاعر تا شاعران دوران خودش از جمله پدرش و معاصران خود.

در این گزیده ی اشعار که همراه با توضیحات و لقب شاعران است و گنجینه ی اصیلی است برای تحقیق و شناخت شاعران گمشده و نیز درجه دو معاصر او

محمدبن بدرجاجرمی در کتاب خود در وصف خیام صفت حکیم (دانشمند و فیلسوف ) را آورده است.

سیزده رباعی مذکور در این کتاب از اصیل ترین رباعیات خیام است و این کتاب را روس ها در آسیای میانه یا در خراسان پیدا کرده اند و انتهای قاجار آن را معرفی کرده و سپس مورد تنقیح و چاپ توسط علامه قزوینی قرار گرفته است، کتاب اصیل و بانمکی است و حجیم است متاسفانه چاپ نمی شود در کتابخانه ی استان قدس و دانشگاه فردوسی مشهد پیدا می شود و من آنجا دیده ام هنوز نسخه ای از آن ندارم.

این سیزده رباعی خیام در این کتاب ماخذ تشخیص باقی رباعیات اصیل او بوده است خصوصا صادق هدایت که روی آن تاکید کرده است در کتاب رباعیات خیام.

جاجرم بخشی از ولایت بزرگ ابیورد بوده است و در سرحد گرگان است. ویژگی های زبانی پارسی شهرهای سبزوار و نیشابور و توس را نیز دارد و در قلمرو شمالی خراسان بوده است و جزو ایالت پارت بوده و از محال ابیورد (شهر بابا اورد) بوده است امروزه جزو محالات بجنورد یا بیژن ابیورد است جاجرم شاعران نامعروف قدیمی دارد از جمله فخرالدین جاجرمی که به شیعی گری معروف بوده است و در برخی تذکره ها آورده اند او در قرن پنجم می زیسته و شاعی بوده است.

و نیز شاعری به نام طالب جاجرمی که او نیز در دوران حافظ بوده و در همان مقبره ی حافظ دفن شده این دو بیت از اوست.

در کوچه ی عاشقی به پیمان درست
گفته است به من اهل دلی روز نخست

طالب مطلب کسی که او غیر تو جست
رو طالب او باش که او طالب توست

و نیز خواجه بدرالدین عمر جاجرمی که از ستایشگران شمس الدین محمد جوینی بوده است و دو بیتی از او معروف است که وزیر صله ی بزرگی به او می دهد در قالب همان دو بیت.

بدرالدین عمر جاجرمی گوید:

گردون چو محیط است و کف خواجه نقط
پیوسته به گرد نقطه می گردد خط

پرورده ی او که و مه و دون و وسط
دولت ندهد خدای کس را به غلط

خواجه در صله ی او گوید:

سیصد بره ی سپید چون بیضه ی بط
کو را ز سیاهی نبود هیچ نقط

از گله ی خاص ما نه از جای غلط
چوپان بدهد به دست دارنده ی خط

به ارزش ریالی زمان ما مبلغی در حدود هفتصد میلیون تومان به او بخشیده است برای این دو بیت.

محمد بن بدرالدین عمر جاجرمی ساکن شیراز پسر این شخص و شاعر درجه دو بوده است و کتاب گزیده ی اشعار پارسی از نخسین شاعران تا معاصران خود را گرد اورده است نامش را مونس الاحرار فی دقایق الاشعار نهاده است.

کیوان تهمتن