بررسی استعفای دولت مهد بازرگان در ۱۵ آبان ۱۳۵۸. 

 

 

 ۱۵ آبان سالروز استعفای دولت مهدی بازرگان در سال ۱۳۵۸ است. دو روز پس از حمله دانشجویان به سفارت آمریکا و اشغال سفارت و گروگان گرفته شدن دیپلمات های آمریکایی، دولت مهدی بازرگان در اعتراض به وضع موجود در کشور استعفا کرد. مهدی بازرگان طی سخنانی در تشریح دلایل استعفای دولتش به وجود حاکمیت های مختلف در کشور به عنوان مانعی جدی بر سر راه فعالیت دولت اشاره کرد.(۱)

 دولت بازرگان به عنوان دولت موقت انقلابیون ایران در ۱۶ بهمن ۱۳۵۷ با صدور حکم نخست وزیری مهدی بازرگان از سوی آیِت الله خمینی شروع به کار کرده بود. آن هم در حالی که هنوز دولت شاپور بختیار با حکم صادر شده از سوی محمد رضا شاه پهلوی در کشور وجود داشت. (۲) 

 آیت الله خمینی در حکم خود خطاب به بازرگان وی را مردی متدین ، و صالح و امین و ملی خواند که سال هااست وی را می شناسد. پس از معرفی مهدی بازرگان به عنوان نخست وزیر تظاهرات و راه پیمایی هایی در شهرهای مختلف ایران در حمایت از وی صورت گرفت و مردم شعار «درود بر بازرگان، نخست وزیر ایران» و نیز «بازرگان بازرگان حکومتت مبارک» سر دادند.

  دولت بازرگان پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ به مدت ۹ ماه اداره کشور را در دست داشت. عمده وزرای دولت بازرگان اعضای حزب نهضت آزادی ایران بودند که خود مهدی بازرگان دبیر کلی آن را بر عهده داشت. در دوره نخست وزیری مهدی بازرگان، حکومت ایران فاقد رییس جمهوری و پارلمان بود و شورای انقلاب بر امور اجرایی ، قانون گذاری و دادگا ه های ایران از جمله دادگاه های انقلاب نظارت می کرد. با وجود آن که اعدام بسیاری از مسئولان و افسران ارتش حکومت پهلوی در آغاز دولت بازرگان صورت گرفت، ولی دادگاه های انقلاب خارج از حاکمیت دولت بودند و یکی از مهم ترین چالش های دولت بازرگان در این زمان و در تمامی ۹ ماه فعالیت آن ، وجود کانون های قدرت مستقل از دولت در کشور بود. مهدی بازرگان روزی که استعفا داد این مشکل را چنین توضیح داد: 

 «در این مملکت می گویند با دو تا ماما سر بچه کج در می آید، ولی ما صد تا ماما داشتیم . شهرهای صد کلانتر داشتیم که روز به روز هم الحمد الله زاد و ولد می کردند . آرزوی ما وقتی که شب سر می گذاشتیم و می خوابیدیم این بود که یک کشور ، یک ملت و یک قانون و یک دولت و یک حکم داشته باشیم. ولی حالا ما در حالی دولت را ترک می کنیم که نه تنها این آرزو محقق نشده، که با تغییرات عمیقی که در قانون اساسی داده اند، نگران هستیم که بازهم کسی تکلیف خود را در مملکت نداند. ما با این نگرانی بزرگ کار خود را ترک می کنیم که بیم داریم حاکمیت ملت نباشد و حاکمیت طبقاتی وحتی طبقه روحانی حاکم شود.» (۳) 

 یکی از مهم ترین اقدامات دولت بازرگان برگزاری رفراندوم و همه پرسی در فروردین ۱۳۵۸ بود که بر اساس آن، نظام سیاسی ایران، جمهوری اسلامی تعیین شد .درگیری های کردستان نیزکه یکی از طولانی ترین و خونین ترین درگیری ها پس از انقلاب بود در دوران دولت بازرگان شروع شد. دولت بازرگان همچنین در شرایطی استعفا کرد که یک روز پیش از استعفا نیز مهدی بازرگان از سوی سران حزب جمهوری اسلامی به دلیل ملاقات با زبیگنیو برژینسکی، مشاور امنیت ملی کارتر در الجزایر مورد بازخواست قرار گرفته بود.(۴)    بازرگان در پاسخ به این سوال که چرا چنین ملاقاتی را با آیت الله خمینی و شورای انقلاب هماهنگ نکرده، گفته بود:

  «اون نخست وزیری که بخواهد برای ملاقات با وزرا اجازه بگیرد، برای لای جرز خوب است! مگر من هویدا هستم ویا امام (آیت الله خمینی)، محمد رضا شاه هستند که آب خوردن را ما اجازه بگیریم ؟ این چه حرف بی منطقی است؟ (5)

  سرانجام در شرایطی که دولت بازرگان با اشغال سفارت آمریکا مخالف بود و از طرف دیگر اعتماد بین شورای انقلاب و دولت نیز از بین رفته بود و دولت از طرف جریان حزب جمهوری اسلامی متهم به سازشکاری شده بود، روز سه شنبه۱۵ آبان ۱۳۵۸ استعفا کرد وکنار رفت و جای خود را به دولت موقت تحت سرپرستی شورای انقلاب داد که تا چندین ماه نه نخست وزیر داشت و نه پارلمان و نه رییس جمهور.
یادداشت ها:
۱-رجوع شود به فایل صوتی سخنان مهدی بازرگان در تشریح دلایل استعفای دولت .این فایل در موتور جستجوی گوگل و ذیل عنوان In Remembrance of Late Mehdi Bazargan Part قابل دسترسی است .
۲-روزنامه اطلاعات ۱۶ بهمن ۱۳۵۷  
۳-متن سخنان مهدی بازرگان در حضور خبرنگاران در هنگام اعلام استعفای دولت موقت قابل جستجو در سایت گوگل تحت عنوان In Remembrance of Late Mehdi Bazargan Part  
۴- متن بیانیه حزب جمهوری اسلامی در انتقاد از مهدی بازرگان در روزنامه اطلاعات مورخ ۱۴ آبان ۱۳۵۸ چاپ شده است .  
۵- رجوع شود به متن سخنان مهدی بازرگان در حضور خبرنگاران در هنگام استعفای دولت موقت.